زمان تقریبی مطالعه: 10 دقیقه
 

تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران





تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، کتابی در باره وقایع اواخر دوره قاجار، تألیف «محمد تقی بهار» می باشد.


۱ - جایگاه سیاسی کتاب



این اثر، اولین کتابی است که در باره احزاب سیاسی ایران و سهم آن‌ها در جریانات سیاسی آن زمان نوشته شده است.

۲ - هدف بهار از نگارش کتاب



بهار قصد خود را از نگارش این کتاب، آگاه کردن جوانان از وقایع و حوادث گذشته کشور ذکر کرده و گفته است که برای تحقق این هدف مقالاتی با عنوان «تاریخ مختصر احزاب سیاسی» در «روزنامه مهر ایران» انتشار داده است.
[۱] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، مقدمه، ص۱، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.


۳ - نحوه تدوین جلد دوم کتاب



این مقالات ــ که جلد دوم کتاب وی را تشکیل می‌دهد ــ از اسفند ۱۳۲۰ تا مرداد ۱۳۲۱ در روزنامه مذکور چاپ می‌شد و بعدها «مهرداد بهار»، پسر محمد تقی بهار، آنها را گردآوری و در ۱۳۶۳ش منتشر کرد.
[۲] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، یادداشت مهرداد بهار، ص۵ ـ۶، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.

مطالب این کتاب وقایع سالهای ۱۳۰۲ تا ۱۳۰۴ش را در بر می‌گیرد که دارای ضعف‌ها و احتمالاً بعضی اشتباهات است، از جمله در همین جلد (دوم)
[۳] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، ص۳۱، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
نوشته شده است که مجلس پنجم را «مشیر الدوله» باز کرد، در حالی که در آن وقت «سردار سپه»، «رئیس الوزرا» بود.

۴ - توجیه پسر مولف نسبت به اشتباهات پدرش



مهرداد بهار در باره این جلد نوشته است که پدرش مطالب آن را پس از شهریور ۱۳۲۰ هر روز با شتاب می‌نوشت و برای چاپ به «روزنامه مهر ایران» می‌داد و مطالب آن بر اساس خاطراتش بود، حال آن‌که حافظه اش ضعیف شده بود.
[۴] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، ص۵، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.


۵ - نحوه تدوین جلد اول کتاب



در ۱۳۲۱ و ۱۳۲۲ش بهار سلسله مقالاتی در «روزنامه نو بهار» ــ که خود صاحب امتیاز آن بود ــ چاپ کرد. این مقالات در ۱۳۲۳ش به صورت کتاب انتشار یافت
[۵] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، یادداشت مهرداد بهار، ص۶، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
که جلد اول «تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران» به شمار می‌آید.
مطالب این جلد با نظری اجمالی به آغاز مشروطیت و پادشاهی «احمد شاه قاجار» شروع می‌شود و تا پایان مجلس چهارم در ۱۳۰۲ش ادامه دارد.

۶ - جایگاه تاریخی کتاب



هر دو جلد کتاب از نظر وقایع دوره مشروطه اهمیت دارند.
چون بهار از دوره سوم تا پنجم وکیل «مجلس شورای ملی» و نیز عضو «حزب دموکرات» بوده، از وقایع داخل مجلس و خارج از آن‌که در جای دیگری منعکس نشده، اطلاعات بسیار مفیدی آورده و کوشیده است تا با انصاف و درایت مطالب را بیان کند.

۷ - منابع مورد استفاده مولف



منابع بهار، نسخه خطی تاریخ «احمد شهریور» و بعضی یادداشت‌هایی بوده که از روزنامه و مذاکرات مجلس تهیه می‌کرده است.
مشاهدات شخصی اش از حوادث و شنیده هایش را نیز ثبت می‌نموده است، که البته این نوع منابع گاه دقیق نیستند
[۶] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، مقدمه، ص۳۸ـ۳۹، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
ازین رو مطالب دو جلد کتاب یک دست نیست.
به هر حال، مشاهدات بهار و توصیفات وی خواندنی است؛ از جمله وصف وی از استقبال مردم از ولیعهد (محمد حسن میرزا) در مراسمی که به مناسبت فوت «محمد علی شاه» برگزار شده بود، و بی اعتنایی مردم به سردار سپه.
[۷] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، ص۸۸ ـ۸۹، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.


۸ - عکس العمل برخی نسبت به انتشار مقالات



پس از انتشار مقالات بهار در «مهر ایران»، عده ای از او انتقاد کردند و رنجیدند، با اینکه وی ملاحظه اشخاص و معاصران را بسیار می‌کرده و برخی مطالب را سر بسته می‌گفته است، مثلاً در باره قرارداد ۱۹۱۹ نوشته است که «اسرار تاریخی» در این باره زیاد است و باید نا گفته بماند.
[۸] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۲۹، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
[۹] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۳۰، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
[۱۰] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج ۱، ۳۰۰ص، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.

لحن بهار در جلد دوم به طور کلی تلخ تر است ولی همچنان پرده پوشی کرده،
[۱۱] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، ص۸۸، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
شاید هم احتیاط می‌کرده است.

۹ - تحلیل های سیاسی کتاب



بهار چون اهل سیاست و روزنامه نگاری، و در تحلیل سیاسی قدرتمند بوده، تنها به ذکر وقایع نپرداخته و تفسیرهای ارزنده ای نیز به دست داده است و اکنون که دسترسی به اسناد آن دوره مقدور تر شده، صحت بسیاری از گفته های او را می‌توان اثبات کرد.
وی با شخصیت های سیاسی معاصر خود آشنا بوده و در کتابش به خلقیات و نقش برخی از آنان پرداخته است و تاریخ او از این لحاظ بسیار غنی و قابل اعتماد است.
وی «سید ضیاءالدین طباطبائی» را از نزدیک می‌شناخته است و شاید تحلیل بهار از شخصیت و علل شکست او بعد از کودتا، بهترین تحلیل باشد.
[۱۲] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۹۴، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.


۱۰ - احزاب سیاسی در کتاب بهار



اهمیت اصلی «تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران»، بخصوص جلد اول آن، تحلیل و تفسیر دقیق بهار از عملکرد احزاب سیاسی در مجلس است؛ وی به تفصیل موضع و مرام هر کدام و تغییرِ جهت یا از بین رفتن آن‌ها را تا جایی که مقدور بوده نگاشته است.
[۱۳] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۲۱، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
[۱۴] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۱۳۰، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
[۱۵] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۱۶۱، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.

بدون توضیحات بهار و بخصوص توجه او به سهم احزاب، بسیاری از وقایع آن زمان مفهوم نبود؛ اما وی با این‌که از اعضای فعال «حزب دموکرات» بوده، گزارش هایش از مجلس سوم و مهاجرت اندک است و برای پژوهش در این خصوص منبع مهمی به شمار نمی‌رود.
[۱۶] منصوره اتحادیه، احزاب سیاسی در مجلس سوم، ج۱، ص۸، تهران ۱۳۷۱ش.


۱۱ - تاثیر عقاید بهار در تحلیل هایش



اهمیت دیگر این کتاب، شناختی است که از عقاید سیاسی بهار و نظریات او در باره وقایع به دست می‌دهد، مثلا برای عقیده او در باره «لنین» و گشوده شدن باب مراوده با روس ها،
[۱۷] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۲۹، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
[۱۸] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۴۱، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
[۱۹] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۴۵، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
یا در باره نظر او راجع به حکومت ایران
[۲۰] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۳۶، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
مطالب مهمی می‌توان اخذ کرد.
بهار به «سوسیالیسم» عقیده داشت و عضو «حزب دموکرات» بود و «روزنامه نو بهار» را منتشر می‌کرد که ناشر افکار حزب بود.
به طورکلی لحن بهار در روزنامه تند تر از کتاب اوست.

۱۲ - توجه بهار به نقش روزنامه‌ در رهبری افکار



دیگر ویژگی ارزشمند این کتاب، توجه بهار به نقش روزنامه‌ها و روزنامه نگاران در رهبری افکار، ارتباط با احزاب و اهمیت آن‌ها در صحنه سیاسی آن زمان است، چنانکه قتل بعضی از روزنامه نگاران، مانند «میر زاده عشقی» و «فرخی یزدی»، را بسیار پر احساس نقل کرده و در عین حال از ذکر ضعف های روزنامه نگاران غافل نمانده است.
[۲۱] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۲۲۴، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.

او همچنین از توطئه ترور خودش توسط اکثریت مجلس پنجم، به هنگام تقدیم مادّه واحده «انقراض سلطنت قاجاریه» و واگذاری حکومت موقت به «رضا خان پهلوی» رئیس الوزرا، گزارش مبسوطی داده است.
در این حادثه، که بهار در مجلس به نمایندگی از اقلیت در مخالفت با این اقدام مجلس سخنرانی کرده بود، مأموران، روزنامه نگاری به نام «حاج واعظ قزوینی» را که شباهتی با بهار داشت و برای تماشای «جلسه تاریخی» به مجلس رفته بود، به اشتباه به جای او کشتند.
[۲۲] محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، ص۲۸۳ـ۳۰۴، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.


۱۳ - سبک نگارش بهار در کتابش



بهار از آن‌جا که ادیب و شاعر بوده سبک نگارشش در مطالب سیاسی جالب توجه و ویژه است.
نثر وی در این کتاب بسیار استوار و رساست، اگرچه گاه از واژه های بیگانه رایج در آن زمان، مانند «مانور» و «راپورت» و «فرونت»، نیز استفاده کرده است.

۱۴ - فهرست منابع



(۱) منصوره اتحادیه، احزاب سیاسی در مجلس سوم، تهران ۱۳۷۱ش.
(۲) محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.

۱۵ - پانویس


 
۱. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، مقدمه، ص۱، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۲. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، یادداشت مهرداد بهار، ص۵ ـ۶، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۳. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، ص۳۱، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۴. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، ص۵، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۵. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، یادداشت مهرداد بهار، ص۶، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۶. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، مقدمه، ص۳۸ـ۳۹، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۷. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، ص۸۸ ـ۸۹، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۸. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۲۹، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۹. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۳۰، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۱۰. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج ۱، ۳۰۰ص، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۱۱. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، ص۸۸، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۱۲. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۹۴، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۱۳. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۲۱، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۱۴. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۱۳۰، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۱۵. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۱۶۱، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۱۶. منصوره اتحادیه، احزاب سیاسی در مجلس سوم، ج۱، ص۸، تهران ۱۳۷۱ش.
۱۷. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۲۹، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۱۸. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۴۱، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۱۹. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۴۵، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۲۰. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۳۶، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۲۱. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۱، ص۲۲۴، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.
۲۲. محمد تقی بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج۲، ص۲۸۳ـ۳۰۴، تهران ۱۳۲۳ـ۱۳۶۳ش.


۱۶ - منابع


دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، برگرفته از مقاله «تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران»، شماره۳۱۳۳.    






آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.